Το Φως, η Γνωση και η Τεχνη: Απο τον Πρωταγορα στον Σωκρατη

Το Φως, η Γνώση και η Τέχνη: Από τον Πρωταγόρα στον Σωκράτη

Πριν από κάθε σκέψη, πριν από κάθε μορφή, υπάρχει το φως. Όχι απλώς ως φυσική ακτινοβολία, αλλά ως η πρώτη πράξη της συνείδησης. Το φως γεννά την όραση, η όραση γεννά τη μορφή, και η μορφή γεννά την τέχνη. Αυτή η διαδοχή δεν είναι μια μεταφυσική κατασκευή· είναι παρατήρηση της πραγματικότητας με τη διαύγεια που μόνο ένας καλλιτέχνης μπορεί να εκφράσει. Η εμπειρία ξεκινά από το φως· όλα τα υπόλοιπα εξαρτώνται από αυτό: η μορφή, το βλέμμα, το νόημα. Ο καλλιτέχνης δεν απεικονίζει το φως· το αποκαλύπτει. Μετατρέπει την ασάφεια σε μορφή και τη μορφή σε συγκίνηση.

Σε αυτό το πεδίο της εμπειρίας και της αισθητηριακής γνώσης, εισέρχεται η προκλητική σκέψη του Πρωταγόρα:«Πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος.» Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο παρατηρητής· είναι δημιουργός της αλήθειας του. Η εμπειρία είναι σχετική και προσωπική· αυτό που εγώ αντιλαμβάνομαι ως αληθινό, ίσως εσύ το ζεις διαφορετικά — και κανείς μας δεν σφάλλει. Αυτή η προσέγγιση δεν αρνείται την αξία της εμπειρίας, αλλά αναγνωρίζει ότι η αίσθηση και η αντίληψη, χωρίς αιτιολόγηση, δεν επαρκούν για να συγκροτήσουν γνώση. Για τον Σωκράτη, η εμπειρία είναι απαραίτητη αφετηρία, όχι όμως και το τέλος της αναζήτησης. Η γνώση δεν εξαντλείται στο υποκειμενικό βίωμα, αλλά θεμελιώνεται όταν η προσωπική εντύπωση συνοδεύεται από λόγον. Όπως και στην τέχνη, ο πίνακας δεν αποκτά αξία μόνο επειδή προκαλεί συγκίνηση, αλλά όταν η μορφή του εμπεριέχει και εσωτερική συνέπεια· όχι απλώς τι νιώθουμε, αλλά γιατί το νιώθουμε.

Κι όμως, ο Σωκράτης –μέσα από τον διάλογο Θεαίτητος– αντιπαραβάλλει αυτή τη σχετικότητα με μια πιο αυστηρή φιλοσοφική αναζήτηση. Ρωτά: είναι η γνώση απλή αίσθηση; Αν ναι, τότε πώς μπορούμε να διακρίνουμε τη σοφία από την άγνοια; Και αν η γνώση είναι ορθή γνώμη, μήπως τότε στηρίζεται στην τύχη και όχι στην κατανόηση;

Ο Σωκράτης καταλήγει σε έναν τρίτο ορισμό: γνώση είναι η αληθής δόξα με λόγον. Δηλαδή, η αλήθεια που συνοδεύεται από αιτιολόγηση και εσωτερική συνοχή. Αυτή η προσέγγιση —γνωστή σήμερα ως justified true belief— δεν ορίζεται με απόλυτη βεβαιότητα, αλλά επιβεβαιώνει κάτι βαθιά φιλοσοφικό: η γνώση απαιτεί έρευνα, και η αναζήτησή της είναι σημαντικότερη από μια μη κριτική βεβαιότητα.

Ο σχετικισμός του Πρωταγόρα —αν κάθε γνώμη είναι αληθής— κινδυνεύει να οδηγήσει σε πνευματικό χάος. Ο Πλάτων αναδεικνύει τον κίνδυνο εξίσωσης της σοφίας με την άγνοια. Όμως, ο πυρήνας αυτής της θέσης αφήνει ένα ίχνος ελευθερίας: ότι ο άνθρωπος ορίζει το νόημα — όχι αυθαίρετα, αλλά υπεύθυνα. Ο καλλιτέχνης λειτουργεί με τον ίδιο μηχανισμό: δεν επιβάλλει μια αλήθεια, αλλά τη διαπλάθει μέσα από την εμπειρία του και την προσφέρει χωρίς ερμηνευτική βία. Το έργο του, όπως και η φιλοσοφία του Πρωταγόρα, δεν απαντά· προτείνει.

Σε αντίθεση με αυτή τη σχετικότητα, τα μαθηματικά αποτελούν τον ορίζοντα του απόλυτου. Εκεί η γνώση δεν είναι βιωματική αλλά αξιωματική· δεν απορρέει από την παρατήρηση αλλά από την καθαρή λογική δομή. Η πρόταση 2 + 2 = 4 ισχύει ανεξάρτητα από πολιτισμό, φύλο, αισθήσεις ή εμπειρία. Το μαθηματικό αξίωμα είναι αφετηρία χωρίς απόδειξη — μια αλήθεια αποδεκτή, αυθύπαρκτη, άχρονη. Είναι γνώση χωρίς συγκίνηση, και ακριβώς γι’ αυτό φαντάζει σχεδόν θεϊκή: ψυχρή αλλά αδιαπραγμάτευτη.

Κι όμως, ακόμη κι εδώ η ανθρώπινη παρουσία δεν απουσιάζει: η επιλογή των αξιωμάτων είναι πράξη της συνείδησης, όχι του κόσμου καθαυτού. Η ακρίβεια των μαθηματικών είναι η πιο αυστηρή μορφή του ανθρώπινου νοείν, όχι ένα ανυπέρβλητο υπερφυσικό πεδίο. Ο άνθρωπος πλησιάζει την απόλυτη γνώση όχι ως θεατής αλλά ως συν-δημιουργός των αρχών της.

Απέναντι σε αυτή τη λογική ακρίβεια, η τέχνη δεν ανταγωνίζεται· αντιπροτείνει. Είναι γνώση χωρίς αξιώματα, αλήθεια χωρίς απόδειξη. Είναι βίωμα που δεν εξηγείται με λογικούς όρους αλλά αναδύεται με συγκίνηση. Δεν αποσκοπεί στη θεμελίωση μιας καθολικής αλήθειας, αλλά στη διάνοιξη μιας προσωπικής αποκάλυψης. Η τέχνη είναι ο τόπος όπου η γνώση γίνεται ενσώματη, αισθητηριακή και απροστάτευτα ανθρώπινη.

Ο καλλιτέχνης είναι εκείνος που κινείται στο όριο: μεταξύ φωτός και σκοταδιού, μορφής και χάους, λογικής και σιωπής. Δεν αναζητά την απόλυτη τάξη των μαθηματικών· αναζητά την υποκειμενική αλήθεια της εμπειρίας. Βλέπει μορφές στο άμορφο, και άνθη στην έρημο που ακόμη δεν άνθισαν — όχι επειδή υπάρχουν, αλλά επειδή μπορούν να υπάρξουν.

Σ’ αυτήν την ύπαρξη ανάμεσα στην αβεβαιότητα και τη δημιουργία, ο Σωκράτης υψώνει την πιο ριζική μορφή σοφίας: το να γνωρίζει κανείς ότι δεν γνωρίζει. Αυτή δεν είναι αδυναμία· είναι το πρώτο βήμα προς την αληθινή κατανόηση. Η γνώση δεν είναι κτήμα, αλλά διαρκής αναζήτηση· όχι αποτέλεσμα σιγουριάς, αλλά καρπός ταπεινής εγρήγορσης. Μέσα στην παραδοχή των ορίων μας, ανάβει εκείνο το πρώτο φως — όχι που φωτίζει τα πάντα, αλλά που επιτρέπει να ξεχωρίζουμε δρόμους μέσα στο σκοτάδι.
Αν ο Πρωταγόρας διατυπώνει την αδυναμία του να γνωρίσει τη φύση των θεών ως φιλοσοφική επιφυλακτικότητα, τότε ο Σωκράτης την πηγαίνει βαθύτερα: η άγνοια δεν είναι απλώς όριο, αλλά μήτρα της σοφίας. Ο άνθρωπος δεν είναι το μέτρο επειδή κατέχει την αλήθεια, αλλά επειδή πορεύεται με επίγνωση της έλλειψής της. Κι εκεί, στο σημείο όπου κατανοούμε τι δεν γνωρίζουμε, γεννιέται το φως της γνώσης που αξίζει.